7

Kortyzol

Last Updated: grudnia 5, 2023

Featured Image

Table of Contents

Kortyzol to hormon steroidowy wytwarzany przez nadnercza w odpowiedzi na stres. Odgrywa on istotną rolę w systemie reakcji organizmu na stres, regulując metabolizm, poziom cukru we krwi, funkcje odpornościowe i sercowo-naczyniowe.

Kortyzol wyjaśniony

Kortyzol, czyli hormon stresu, jest niezbędnym hormonem steroidowym w klasie hormonów glukokortykoidowych, który wpływa na prawie każdy narząd w organizmie.

Ten ważny hormon reguluje reakcję na stres, metabolizm, funkcje odpornościowe, regulację układu sercowo-naczyniowego i modulację ośrodkowego układu nerwowego.

Jego skomplikowana rola w fizjologii organizmu podkreśla znaczenie utrzymania zdrowej równowagi poziomu kortyzolu dla optymalnego zdrowia i dobrego samopoczucia.

Produkcja i regulacja kortyzolu

Wyjaśnienie produkcji i regulacji kortyzolu

Produkcja w nadnerczach

Kortyzol jest głównie produkowany i wydzielany przez zewnętrzną warstwę kory nadnerczy, znaną jako zona fasciculata.

Zona fasciculata to największy obszar nadnerczy, które są małymi gruczołami w kształcie trójkąta na szczycie nerek.

Produkcja kortyzolu przebiega zgodnie z rytmem dobowym, a jego poziom jest najwyższy rano i stopniowo spada w ciągu dnia.

Biosynteza i metabolizm

Proces biosyntezy kortyzolu obejmuje kilka reakcji enzymatycznych i jest regulowany przez złożoną kaskadę cząsteczek sygnałowych.

Produkcja kortyzolu rozpoczyna się od wychwytu cholesterolu do komórek kory nadnerczy. Cholesterol jest cząsteczką prekursorową dla syntezy kortyzolu. Jest on pozyskiwany z krążących lipoprotein lub syntetyzowany w samej korze nadnerczy.

W komórkach kory nadnerczy cholesterol ulega serii enzymatycznych przemian. Etapem ograniczającym szybkość syntezy kortyzolu jest konwersja cholesterolu do pregnenolonu, która jest katalizowana przez enzym rozszczepiający łańcuch boczny cholesterolu, znany również jako P450scc.

Pregnenolon przechodzi następnie serię reakcji enzymatycznych w retikulum endoplazmatycznym komórek kory nadnerczy, tworząc kortyzol.

Reakcje te obejmują działanie kilku enzymów, w tym dehydrogenazy 3β-hydroksysteroidowej (3β-HSD), 17α-hydroksylazy, 21-hydroksylazy, 11β-hydroksylazy i dehydrogenazy 17β-hydroksysteroidowej (17β-HSD).

Regulacja przez oś podwzgórze-przysadka-nadnercza (HPA)

Produkcja kortyzolu jest regulowana przez oś podwzgórze-przysadka-nadnercza (HPA).

Podwzgórze uwalnia hormon uwalniający kortykotropinę (CRH), który stymuluje przedni płat przysadki mózgowej do wydzielania hormonu adrenokortykotropowego (ACTH).

ACTH wiąże się następnie ze specyficznymi receptorami na komórkach kory nadnerczy, aktywując szlaki sygnałowe, które zwiększają produkcję i uwalnianie kortyzolu.

Mechanizmy sprzężenia zwrotnego

Regulacja produkcji kortyzolu obejmuje również mechanizm sprzężenia zwrotnego. Kortyzol hamuje wydzielanie CRH z podwzgórza poprzez bezpośrednie działanie na neurony uwalniające CRH. Zmniejsza syntezę i uwalnianie CRH, prowadząc do zmniejszenia jego dostępności do stymulacji przysadki mózgowej.

Na poziomie przysadki mózgowej kortyzol hamuje wydzielanie ACTH poprzez ujemne sprzężenie zwrotne.

Kortyzol wiąże się ze specyficznymi receptorami na komórkach kortykotropowych w przednim płacie przysadki mózgowej, hamując syntezę i uwalnianie ACTH. Zmniejsza to stymulację nadnerczy, powodując zmniejszenie produkcji kortyzolu.

System ujemnego sprzężenia zwrotnego jest precyzyjnie dostosowany do utrzymywania poziomu kortyzolu w wąskim zakresie.

Gdy poziom kortyzolu spada poniżej normalnego zakresu, zmniejszone ujemne sprzężenie zwrotne pozwala na zwiększone uwalnianie CRH i ACTH. Stymuluje to nadnercza do produkcji i uwalniania większej ilości kortyzolu, przywracając poziom kortyzolu do optymalnego zakresu.

Wpływ kortyzolu na organizm

Reakcja na stres i reakcja "walcz lub uciekaj"

Reakcja na stres lub reakcja "walcz lub uciekaj" jest podstawowym mechanizmem przetrwania, który pomaga jednostkom reagować na postrzegane zagrożenia lub wyzwania.

Kortyzol odgrywa kluczową rolę w organizowaniu tej fizjologicznej reakcji, która przebiega w kilku etapach:

  1. Stresujące bodźce: Kiedy mózg postrzega stresującą sytuację, podwzgórze, region w mózgu, uwalnia CRH.
  2. Pobudzanie wydzielania: CRH stymuluje przysadkę mózgową do wydzielania ACTH.
  3. Nadnercza uwalniają kortyzol: ACTH z kolei pobudza nadnercza, a konkretnie korę nadnerczy, do uwalniania kortyzolu do krwiobiegu.
  4. Hormony: Kortyzol i inne hormony stresu, takie jak adrenalina i noradrenalina, przygotowują organizm do działania.
  5. Zwiększenie przepływu krwi: Zwiększa tętno i ciśnienie krwi, poprawia przepływ krwi do mięśni i mózgu oraz przekierowuje energię z nieistotnych funkcji, takich jak trawienie i rozmnażanie.
  6. Niezbędne zmiany fizjologiczne: Te zmiany fizjologiczne pomagają jednostkom stawić czoła zagrożeniu lub uciec.

Metabolizm i regulacja poziomu cukru we krwi

Kortyzol odgrywa kluczową rolę w regulacji metabolizmu i poziomu cukru we krwi.

  • Rozkłada składniki odżywcze: Mobilizuje zapasy energii podczas stresu poprzez zwiększenie rozkładu białek, tłuszczów i węglowodanów.
  • Wytwarza glukozę: Kortyzol stymuluje glukoneogenezę, syntetyzując glukozę ze źródeł innych niż węglowodany, takich jak aminokwasy i glicerol. Prowadzi to do podwyższonego poziomu cukru we krwi, zapewniając odpowiednie dostawy energii, aby sprostać wymaganiom organizmu w sytuacjach stresowych.
  • Reguluje działanie insuliny: Kortyzol hamuje aktywność insuliny, zmniejszając wychwyt glukozy przez tkanki obwodowe.

Te metaboliczne efekty kortyzolu pomagają zapewnić organizmowi paliwo niezbędne do radzenia sobie ze stresem, ale mogą przyczyniać się do insulinooporności i zaburzeń równowagi metabolicznej, gdy poziom kortyzolu jest chronicznie podwyższony.

Modulacja układu odpornościowego

Kortyzol wywiera silne działanie immunosupresyjne i przeciwzapalne. Hamuje produkcję cytokin prozapalnych, takich jak interleukina-1 (IL-1) i czynnik martwicy nowotworów alfa (TNF-alfa) oraz zmniejsza aktywność komórek odpornościowych, w tym limfocytów i makrofagów.

Chociaż działania te pomagają zapobiegać nadmiernym stanom zapalnym i reakcjom immunologicznym, długotrwałe podwyższenie poziomu kortyzolu może upośledzać funkcje odpornościowe.

Przewlekły stres i wysoki poziom kortyzolu mogą prowadzić do dysregulacji układu odpornościowego, czyniąc osoby bardziej podatnymi na infekcje, upośledzając gojenie się ran i przyczyniając się do zaburzeń autoimmunologicznych.

Efekty sercowo-naczyniowe

Kortyzol wpływa na funkcjonowanie układu sercowo-naczyniowego poprzez różne mechanizmy. Zwiększa ciśnienie krwi poprzez promowanie skurczu naczyń krwionośnych, zwężając naczynia krwionośne.

Kortyzol zwiększa również wrażliwość naczyń krwionośnych na inne substancje zwężające naczynia krwionośne, takie jak adrenalina i angiotensyna II. Wpływa również na układ renina-angiotensyna-aldosteron, regulujący objętość i ciśnienie krwi

Przewlekłe podwyższenie poziomu kortyzolu może przyczyniać się do nadciśnienia, miażdżycy i zwiększonego ryzyka chorób sercowo-naczyniowych.

Co więcej, kortyzol wpływa na dystrybucję tkanki tłuszczowej, sprzyjając odkładaniu się tłuszczu w okolicy brzucha, co wiąże się ze zwiększonym ryzykiem problemów sercowo-naczyniowych.

Działanie na ośrodkowy układ nerwowy

Kortyzol znacząco wpływa na ośrodkowy układ nerwowy, wpływając na nastrój, funkcje poznawcze i cykl snu i czuwania. Wysoki poziom kortyzolu może przyczyniać się do niepokoju, drażliwości, a nawet depresji.

Receptory kortyzolu, w tym regiony regulacji emocjonalnej i funkcji poznawczych, są szeroko rozpowszechnione w mózgu.

Długotrwałe narażenie na podwyższony poziom kortyzolu może prowadzić do upośledzenia pamięci, zmniejszenia uwagi oraz trudności z uczeniem się i podejmowaniem decyzji. Kortyzol odgrywa również rolę w regulacji cyklu snu i czuwania.

Podwyższony poziom kortyzolu rano promuje czuwanie i czujność, podczas gdy niższy poziom w nocy przyczynia się do rozpoczęcia i utrzymania snu.

Zaburzenia wzorców kortyzolu, takie jak bezsenność lub niektóre zaburzenia snu, mogą niekorzystnie wpływać na jakość snu i ogólne funkcjonowanie neurologiczne.

Kortyzol i stres

Wpływ przewlekłego stresu na poziom kortyzolu

Przewlekły stres, charakteryzujący się długotrwałym i powtarzającym się narażeniem na czynniki stresogenne, może prowadzić do rozregulowania osi HPA. W przypadku przewlekłego stresu poziom kortyzolu może być chronicznie podwyższony.

Może to mieć szkodliwy wpływ na różne układy w organizmie. Długotrwała ekspozycja na wysoki poziom kortyzolu może prowadzić do:

  • Zaburzenia funkcji układu odpornościowego
  • Brak równowagi metabolicznej
  • Upośledzenie funkcji poznawczych
  • Zaburzenia nastroju
  • Zwiększona podatność na choroby.

Ostra vs. Przewlekłe reakcje na stres

Reakcja organizmu na ostry stres, taki jak nagłe zagrożenie lub trudna sytuacja krótkoterminowa, charakteryzuje się tymczasowym wzrostem poziomu kortyzolu. Ta adaptacyjna reakcja na ostry stres pomaga jednostkom radzić sobie z bezpośrednim stresorem. Po ustąpieniu zagrożenia poziom kortyzolu wraca do normy.

W przeciwieństwie do tego, przewlekły stres, który wiąże się z długotrwałym narażeniem na stresory bez wystarczających okresów regeneracji, może powodować trwałe podwyższenie poziomu kortyzolu.

To przewlekłe podwyższenie może zakłócać normalne funkcjonowanie osi HPA i prowadzić do różnych konsekwencji fizjologicznych i psychologicznych.

Wpływ przewlekłego stresu na poziom kortyzolu może przyczyniać się do rozwoju zaburzeń związanych ze stresem i mieć długotrwały wpływ na zdrowie.

Zrozumienie związku między kortyzolem a stresem, wpływu przewlekłego stresu na poziom kortyzolu oraz roli CRH i ACTH w regulacji kortyzolu zapewnia wgląd w złożoną interakcję między stresem a reakcjami fizjologicznymi organizmu.

Skuteczne zarządzanie stresem i wdrażanie strategii redukcji stresu może pomóc w utrzymaniu zdrowej równowagi w poziomie kortyzolu i promować ogólne samopoczucie.

Zaburzenia produkcji kortyzolu

Choroba Addisona

Niewydolność nadnerczy, znana również jako choroba Addisona, jest zaburzeniem charakteryzującym się niewystarczającą produkcją kortyzolu i często aldosteronu przez nadnercza. Stan ten może być pierwotny lub wtórny.

Pierwotna niewydolność nadnerczy występuje, gdy nadnercza są uszkodzone lub zniszczone, często z powodu reakcji autoimmunologicznej.

Wtórna niewydolność nadnerczy występuje, gdy występuje dysfunkcja przysadki mózgowej lub podwzgórza, co skutkuje zmniejszoną produkcją ACTH.

Objawy niewydolności nadnerczy mogą być różne, ale zwykle obejmują zmęczenie, utratę masy ciała, osłabienie mięśni, niskie ciśnienie krwi, apetyt na sól i ciemnienie skóry.

Osoby z niewydolnością nadnerczy są zagrożone kryzysem nadnerczowym, stanem zagrażającym życiu, charakteryzującym się poważnymi objawami, takimi jak ból brzucha, wymioty, odwodnienie, niski poziom cukru we krwi i dezorientacja.

Leczenie niewydolności nadnerczy zazwyczaj obejmuje hormonalną terapię zastępczą kortyzolem i czasami aldosteronem w celu przywrócenia prawidłowego poziomu hormonów i opanowania objawów.

Zespół Cushinga

Zespół Cushinga charakteryzuje się zbyt dużą ilością kortyzolu w organizmie. Mogą go powodować różne czynniki, w tym długotrwałe stosowanie leków kortykosteroidowych lub zaburzenia równowagi hormonalnej.

Najczęstszą przyczyną są leki kortykosteroidowe, często przepisywane w leczeniu astmy, reumatoidalnego zapalenia stawów i zaburzeń autoimmunologicznych.

Jednak zespół Cushinga może również wystąpić z powodu nadczynności nadnerczy lub guza przysadki mózgowej, który wytwarza nadmiar ACTH.

Objawy zespołu Cushinga mogą obejmować przyrost masy ciała, szczególnie w obrębie twarzy i brzucha, osłabienie mięśni, ścieńczenie skóry, łatwe powstawanie siniaków, wysokie ciśnienie krwi i zwiększoną podatność na infekcje.

Opcje leczenia zespołu Cushinga zależą od przyczyny i mogą obejmować operację usunięcia guzów, dostosowanie leków lub inne interwencje mające na celu normalizację poziomu kortyzolu.

Guzy przysadki mózgowej i produkcja ACTH

Guzy przysadki mogą zakłócać normalną regulację produkcji kortyzolu poprzez wpływ na produkcję i uwalnianie ACTH.

Skutkuje to objawami i powikłaniami związanymi z zespołem Cushinga. Z drugiej strony, guzy przysadki mózgowej, które wpływają na normalną produkcję ACTH, mogą powodować obniżenie poziomu ACTH, a następnie niewydolność nadnerczy, prowadzącą do zmniejszonej produkcji kortyzolu

Diagnostyka i leczenie guzów przysadki związanych z regulacją kortyzolu zazwyczaj obejmuje połączenie badań obrazowych, pomiarów poziomu hormonów i innych specjalistycznych testów.

Opcje leczenia zależą od konkretnego typu i wielkości guza i mogą obejmować operację, radioterapię, leki lub kombinację tych metod.

Pomiar poziomu kortyzolu

Poziom kortyzolu w organizmie można ocenić za pomocą badań moczu i krwi.

  • Testy moczu: Testy kortyzolu w moczu obejmują pobranie 24-godzinnej próbki moczu, która jest następnie analizowana w celu zmierzenia całkowitej ilości wydalanego kortyzolu. Ten test ocenia produkcję kortyzolu w dłuższym okresie, pomagając ocenić ogólną produkcję kortyzolu.
  • Badania krwi: badania te są kolejną metodą pomiaru poziomu kortyzolu. Poranny pomiar poziomu kortyzolu polega na pobraniu próbki krwi, gdy poziom kortyzolu jest zazwyczaj najwyższy. Test ten może pomóc w zdiagnozowaniu stanów takich jak zespół Cushinga lub niewydolność nadnerczy.
  • Testy supresji: Test supresji deksametazonem to kolejne badanie krwi, które ocenia reakcję organizmu na syntetyczny kortykosteroid - deksametazon. Pomaga rozróżnić przyczyny dysregulacji kortyzolu.

Badania kortyzolu w moczu i krwi są cennymi narzędziami do diagnozowania i monitorowania zaburzeń produkcji i regulacji kortyzolu.

Dostarczają one ważnych informacji na temat poziomu kortyzolu, pomagając pracownikom służby zdrowia w określeniu odpowiednich metod leczenia i ocenie skuteczności interwencji.

Często zadawane pytania na temat kortyzolu

Jaki jest wpływ przewlekłego stresu na poziom kortyzolu?

Przewlekły stres może prowadzić do podwyższonego poziomu kortyzolu w organizmie.

Gdy organizm dostrzega zagrożenie lub doświadcza długotrwałych sytuacji stresowych, podwzgórze w mózgu uwalnia hormon uwalniający kortykotropinę (CRH), który stymuluje przysadkę mózgową do uwalniania hormonu adrenokortykotropowego (ACTH).

ACTH z kolei stymuluje nadnercza do uwalniania kortyzolu. W przypadku przewlekłego stresu proces ten może ulec rozregulowaniu, powodując chronicznie wysoki poziom kortyzolu, co może mieć szkodliwy wpływ na różne układy narządów w organizmie.

Jakie są powszechne zaburzenia związane z produkcją kortyzolu?

Zaburzenia związane z produkcją kortyzolu obejmują:

  • Niewydolność nadnerczy
  • Zespół Cushinga,
  • Guzy przysadki wpływające na produkcję ACTH.

W przypadku niewydolności nadnerczy produkcja kortyzolu jest niewystarczająca, natomiast w zespole Cushinga produkcja kortyzolu jest nadmierna. Guzy przysadki mogą zwiększać lub zmniejszać produkcję ACTH, powodując nieprawidłowe poziomy kortyzolu.

Referencje

Fizjologia, kortyzol - StatPearls

Kortyzol - ScienceDirect

Stres i oś HPA - PMC

Wpływ kortyzolu na masę ciała, ciśnienie krwi i poziom cholesterolu w populacji ogólnej - AHA

Choroba Cushinga / zespół Cushinga - OHSU

Przewlekły stres, dysfunkcja kortyzolu i ból: psychoneuroendokrynologiczne uzasadnienie zarządzania stresem w rehabilitacji bólu - PMC

Choroba Addisona - Mayo Clinic

Zastrzeżenie

Treść niniejszego artykułu ma charakter wyłącznie informacyjny i nie zastępuje profesjonalnej porady medycznej, diagnozy ani leczenia. Zawsze zaleca się skonsultowanie się z wykwalifikowanym pracownikiem służby zdrowia przed dokonaniem jakichkolwiek zmian związanych ze zdrowiem lub w przypadku jakichkolwiek pytań lub wątpliwości dotyczących zdrowia. Anahana nie ponosi odpowiedzialności za jakiekolwiek błędy, pominięcia lub konsekwencje, które mogą wystąpić w wyniku korzystania z dostarczonych informacji.

Hormony

16 min read

Hormony

Hormony to przekaźniki chemiczne wytwarzane przez gruczoły i tkanki w organizmie, które regulują i koordynują procesy fizjologiczne, w tym wzrost,...

Neuroprzekaźniki

11 min read

Neuroprzekaźniki

Neuroprzekaźniki to przekaźniki chemiczne, które przenoszą wiadomości z jednej komórki nerwowej do drugiej. Te niewielkie cząsteczki są kluczem do...

Objawy zaburzeń równowagi hormonalnej

9 min read

Objawy zaburzeń równowagi hormonalnej

Brak równowagi hormonalnej to stan, który występuje, gdy organizm wytwarza zbyt dużo lub zbyt mało określonego hormonu. Może to wpływać na różne...

Adrenalina

11 min read

Adrenalina

Adrenalina, znana również jako epinefryna, jest hormonem i neuroprzekaźnikiem uwalnianym przez nadnercza w odpowiedzi na stres lub niebezpieczeństwo....

Zapalenie

4 min read

Zapalenie

Zapalenie jest wrodzoną odpowiedzią układu odpornościowego wywołaną obecnością ciała obcego (bakterii), urazem lub zakażeniem i odgrywa kluczową rolę...

Hormony stresu

10 min read

Hormony stresu

Hormony stresu są uwalniane w odpowiedzi na stres środowiskowy. Przewlekły stres prowadzi do nadprodukcji hormonów stresu, powodując problemy...