7

Cortisol

Laatst bijgewerkt: december 5, 2023

Featured Image

Table of Contents

Cortisol is een steroïdhormoon dat de bijnieren produceren als reactie op stress. Het speelt een vitale rol in het stressresponssysteem van het lichaam en reguleert de stofwisseling, bloedsuikerspiegel, immuunfunctie en cardiovasculaire functie.

Cortisol uitgelegd

Cortisol, of het stresshormoon, is een essentieel steroïdhormoon in de klasse van glucocorticoïde hormonen dat bijna elk orgaan in het lichaam beïnvloedt.

Het vitale hormoon reguleert de stressrespons, de stofwisseling, de immuunfunctie, de cardiovasculaire regulatie en de modulatie van het centrale zenuwstelsel.

Zijn ingewikkelde rol in de fysiologie van het lichaam onderstreept het belang van het handhaven van een gezonde balans van cortisolniveaus voor een optimale gezondheid en welzijn.

Cortisolproductie en -regulatie

cortisolproductie en -regulatie uitgelegd

Productie in bijnieren

Cortisol wordt voornamelijk geproduceerd en uitgescheiden door de buitenste laag van de bijnierschors, die bekend staat als de zona fasciculata.

De zona fasciculatais het grootste gebied van de bijnieren, kleine driehoekige klieren bovenop de nieren.

De productie van cortisol volgt een dagritme, waarbij het niveau 's ochtends het hoogst is en gedurende de dag geleidelijk afneemt.

Biosynthese en metabolisme

Het biosyntheseproces van cortisol omvat verschillende enzymatische reacties en wordt gereguleerd door een complexe cascade van signaalmoleculen.

De productie van cortisol begint met de opname van cholesterol in de bijnierschorscellen. Cholesterol is de precursormolecule voor de synthese van cortisol. Het wordt verkregen uit circulerende lipoproteïnen of gesynthetiseerd in de bijnier zelf.

Eenmaal in de bijnierschorscellen ondergaat cholesterol een reeks enzymatische omzettingen. De snelste stap in de synthese van cortisol is de omzetting van cholesterol in pregnenolon, die wordt gekatalyseerd door het enzym cholesterolsplitsing van zijketens, ook bekend als P450scc.

Pregnenolon ondergaat vervolgens een reeks enzymatische reacties in het endoplasmatisch reticulum van de bijnierschorscellen om cortisol te vormen.

Bij deze reacties zijn verschillende enzymen betrokken, waaronder 3β-hydroxysteroïde dehydrogenase (3β-HSD), 17α-hydroxylase, 21-hydroxylase, 11β-hydroxylase en 17β-hydroxysteroïde dehydrogenase (17β-HSD).

Regeling door de hypothalamus-hypofyse-bijnieras (HPA)

De productie van cortisol wordt geregeld door de hypothalamus-hypofyse-bijnieras (HPA-as).

De hypothalamus geeft corticotropine-releasing hormoon (CRH) af, dat de voorste hypofyse stimuleert om adrenocorticotroop hormoon (ACTH) af te scheiden.

ACTH bindt zich vervolgens aan specifieke receptoren op de bijnierschorscellen, waardoor signaalwegen worden geactiveerd die de productie en afgifte van cortisol verhogen.

Terugkoppelingsmechanismen

Bij de regulatie van de cortisolproductie is ook een feedbackmechanisme betrokken. Cortisol remt de secretie van CRH uit de hypothalamus door rechtstreeks in te werken op CRH-afgevende neuronen. Het vermindert de synthese en afgifte van CRH, waardoor het minder beschikbaar is om de hypofyse te stimuleren.

Op het niveau van de hypofyse onderdrukt cortisol de secretie van ACTH via negatieve feedback.

Cortisol bindt zich aan specifieke receptoren op corticotrofe cellen in de voorste hypofyse, waardoor de synthese en afgifte van ACTH wordt geremd. Dit vermindert de stimulatie van de bijnieren, wat resulteert in een verminderde cortisolproductie.

Het negatieve feedbacksysteem is nauwkeurig afgesteld om het cortisolniveau binnen een smal bereik te houden.

Wanneer de cortisolspiegel onder het normale niveau zakt, zorgt de verminderde negatieve terugkoppeling voor een verhoogde afgifte van CRH en ACTH. Dit stimuleert de bijnieren om meer cortisol te produceren en af te geven, waardoor de cortisolspiegels weer binnen het optimale bereik komen.

Effecten van Cortisol op het lichaam

Stressreactie en de "vecht-of-vlucht"-reactie

De stressrespons, of de "vecht of vlucht"-reactie, is een fundamenteel overlevingsmechanisme dat mensen helpt om te reageren op waargenomen bedreigingen of uitdagingen.

Cortisol speelt een centrale rol in het orkestreren van deze fysiologische respons die in verschillende stappen verloopt:

  1. Stressvolle stimuli: Wanneer de hersenen een stressvolle situatie waarnemen, geeft de hypothalamus, een gebied in de hersenen, CRH vrij.
  2. Stimuleren van secretie: CRH stimuleert de hypofyse om ACTH uit te scheiden.
  3. Bijnieren geven cortisol af: ACTH zet op zijn beurt de bijnieren, met name de bijnierschors, aan tot het afgeven van cortisol in de bloedbaan.
  4. Hormonen: Cortisol en andere stresshormonen zoals adrenaline en noradrenaline bereiden het lichaam voor op actie.
  5. Toename van de bloedstroom: Het verhoogt de hartslag en bloeddruk, verbetert de bloedtoevoer naar de spieren en hersenen en leidt energie af van niet-essentiële functies zoals spijsvertering en voortplanting.
  6. Noodzakelijke fysiologische veranderingen: Deze fysiologische veranderingen helpen mensen om de dreiging het hoofd te bieden of om te ontsnappen.

Metabolisme en bloedsuikerregulatie

Cortisol speelt een cruciale rol bij het reguleren van de stofwisseling en de bloedsuikerspiegel.

  • Breekt voedingsstoffen af: Het mobiliseert energievoorraden tijdens stress door de afbraak van eiwitten, vetten en koolhydraten te verhogen.
  • Maakt glucose: Cortisol stimuleert gluconeogenese, waarbij glucose wordt gesynthetiseerd uit niet-koolhydraatbronnen, zoals aminozuren en glycerol. Dit leidt tot een verhoogde bloedsuikerspiegel en zorgt voor een adequate energievoorziening om te voldoen aan de eisen van het lichaam tijdens stressvolle situaties.
  • Reguleert insuline: Cortisol remt de insulineactiviteit, waardoor de glucoseopname door perifere weefsels afneemt.

Deze metabolische effecten van cortisol helpen het lichaam de nodige brandstof te leveren om met stress om te gaan, maar kunnen bijdragen aan insulineresistentie en metabolische onevenwichtigheden wanneer cortisolspiegels chronisch verhoogd zijn.

Modulatie van het immuunsysteem

Cortisol heeft een krachtige immunosuppressieve en ontstekingsremmende werking. Het remt de productie van ontstekingsbevorderende cytokinen, zoals interleukine-1 (IL-1) en tumornecrosefactor-alfa (TNF-alfa), en vermindert de activiteit van immuuncellen, waaronder lymfocyten en macrofagen.

Hoewel deze acties buitensporige ontstekingen en immuunreacties helpen voorkomen, kan een langdurige verhoging van het cortisolniveau de immuunfunctie aantasten.

Chronische stress en hoge cortisolniveaus kunnen leiden tot ontregeling van het immuunsysteem, waardoor mensen vatbaarder worden voor infecties, de wondgenezing wordt belemmerd en bijgedragen wordt aan auto-immuunziekten.

Cardiovasculaire effecten

Cortisol beïnvloedt de cardiovasculaire functie via verschillende mechanismen. Het verhoogt de bloeddruk door vasoconstrictie te bevorderen, waardoor de bloedvaten vernauwen.

Cortisol versterkt ook de reactie van bloedvaten op andere vaatvernauwende stoffen, zoals adrenaline en angiotensine II. Het renine-angiotensine-aldosteronsysteem, dat het bloedvolume en de bloeddruk regelt, wordt ook beïnvloed.

Chronisch verhoogde cortisolspiegels kunnen bijdragen aan hypertensie, atherosclerose en een verhoogd risico op hart- en vaatziekten.

Bovendien beïnvloedt cortisol de verdeling van lichaamsvet, waarbij vetafzetting in de buikregio wordt bevorderd, wat in verband wordt gebracht met een verhoogd risico op cardiovasculaire problemen.

Effecten op het centrale zenuwstelsel

Cortisol heeft een grote invloed op het centrale zenuwstelsel en beïnvloedt de stemming, de cognitie en de slaap-waakcyclus. Hoge cortisolniveaus kunnen bijdragen aan angst, prikkelbaarheid en zelfs depressie.

Cortisolreceptoren, waaronder gebieden voor emotieregulatie en cognitieve functies, zijn wijd verspreid in de hersenen.

Langdurige blootstelling aan verhoogde cortisolniveaus kan leiden tot een verminderd geheugen, verminderde aandacht en problemen met leren en besluitvorming. Cortisol speelt ook een rol bij de regulatie van de slaap-waakcyclus.

Verhoogde cortisolspiegels 's ochtends bevorderen de waakzaamheid en alertheid, terwijl lagere niveaus 's nachts bijdragen aan het begin en het behoud van de slaap.

Verstoringen in cortisolpatronen, zoals bij aandoeningen zoals slapeloosheid of bepaalde slaapstoornissen, kunnen de slaapkwaliteit en het algehele neurologische functioneren negatief beïnvloeden.

Cortisol en stress

Effecten van chronische stress op het cortisolniveau

Chronische stress, gekenmerkt door langdurige en herhaalde blootstelling aan stressoren, kan leiden tot ontregeling van de HPA-as. Bij chronische stress kunnen de cortisolspiegels chronisch verhoogd raken.

Dit kan nadelige effecten hebben op verschillende systemen in het lichaam. Langdurige blootstelling aan hoge cortisolniveaus kan leiden tot:

  • Verstoring van de immuunfunctie
  • Metabolische onevenwichtigheden
  • Cognitieve stoornissen
  • Stemmingsstoornissen
  • Verhoogde vatbaarheid voor ziekten.

Acute vs. Chronische stressreacties

De reactie van het lichaam op acute stress, zoals een plotselinge bedreiging of een uitdagende situatie op korte termijn, wordt gekenmerkt door een tijdelijke stijging van het cortisolniveau. Deze adaptieve acute stressrespons helpt mensen om te gaan met de onmiddellijke stressfactor. Zodra de dreiging afneemt, wordt het cortisolniveau weer normaal.

Daarentegen kan chronische stress, waarbij je langdurig wordt blootgesteld aan stressoren zonder voldoende herstelperiodes, resulteren in aanhoudende verhogingen van het cortisolniveau.

Deze chronische verhoging kan de normale werking van de HPA-as verstoren en leiden tot verschillende fysiologische en psychologische gevolgen.

De effecten van chronische stress op het cortisolniveau kunnen bijdragen tot de ontwikkeling van stressgerelateerde aandoeningen en hebben langdurige gevolgen voor de gezondheid.

Inzicht in de relatie tussen cortisol en stress, de effecten van chronische stress op het cortisolniveau en de rol van CRH en ACTH in de cortisolregulatie geeft inzicht in de complexe wisselwerking tussen stress en de fysiologische reacties van het lichaam.

Het effectief beheren van stress en het implementeren van strategieën om stress te verminderen kunnen helpen om het cortisolniveau in balans te houden en het algehele welzijn te bevorderen.

Stoornissen in de Cortisolproductie

Ziekte van Addison

Bijnierinsufficiëntie, ook wel de ziekte van Addison genoemd, is een aandoening die wordt gekenmerkt door onvoldoende productie van cortisol en vaak ook aldosteron door de bijnieren. Deze aandoening kan primair of secundair zijn.

Primaire bijnierinsufficiëntie treedt op wanneer de bijnieren beschadigd of vernietigd zijn, vaak door een auto-immuunreactie.

Secundaire bijnierinsufficiëntie treedt op wanneer er een stoornis is in de hypofyse of hypothalamus, wat resulteert in een verminderde productie van ACTH.

Symptomen van bijnierinsufficiëntie kunnen variëren, maar omvatten meestal vermoeidheid, gewichtsverlies, spierzwakte, lage bloeddruk, hunkering naar zout en een donkere huid.

Mensen met bijnierinsufficiëntie lopen het risico op een bijniercrisis, een levensbedreigende aandoening die wordt gekenmerkt door ernstige symptomen zoals buikpijn, braken, uitdroging, lage bloedsuikerspiegel en verwardheid.

De behandeling voor bijnierinsufficiëntie bestaat meestal uit hormoonvervangingstherapie met cortisol en soms aldosteron om de normale hormoonspiegels te herstellen en de symptomen onder controle te houden.

Syndroom van Cushing

Het syndroom van Cushing wordt gekenmerkt door een teveel aan cortisol in het lichaam. Verschillende factoren, waaronder langdurig gebruik van corticosteroïde medicijnen of hormonale onevenwichtigheden, kunnen dit veroorzaken.

De meest voorkomende oorzaak is corticosteroïde medicatie, die vaak wordt voorgeschreven bij astma, reumatoïde artritis en auto-immuunziekten.

Het syndroom van Cushing kan echter ook het gevolg zijn van overactieve bijnieren of een hypofysetumor die een teveel aan ACTH produceert.

Symptomen van het syndroom van Cushing zijn gewichtstoename, vooral in het gezicht en op de buik, spierzwakte, dunner wordende huid, gemakkelijk blauwe plekken, hoge bloeddruk en verhoogde vatbaarheid voor infecties.

De behandelingsmogelijkheden voor het syndroom van Cushing hangen af van de onderliggende oorzaak en kunnen een operatie om tumoren te verwijderen, medicatieaanpassingen of andere ingrepen om het cortisolniveau te normaliseren omvatten.

Hypofysetumoren en ACTH-productie

Hypofysetumoren kunnen de normale regulatie van de cortisolproductie verstoren door de productie en afgifte van ACTH te beïnvloeden.

Dit resulteert in de symptomen en complicaties die geassocieerd worden met het syndroom van Cushing. Anderzijds kunnen tumoren in de hypofyse die de normale productie van ACTH beïnvloeden, verlaagde ACTH-niveaus veroorzaken en vervolgens bijnierinsufficiëntie, wat leidt tot een verminderde cortisolproductie.

De diagnose en behandeling van hypofysetumoren waarbij de cortisolregulatie een rol speelt, bestaat meestal uit een combinatie van beeldvormende onderzoeken, hormoonspiegelmetingen en andere gespecialiseerde tests.

Behandelingsopties zijn afhankelijk van het specifieke type en de grootte van de tumor en kunnen bestaan uit chirurgie, bestraling, medicatie of een combinatie van deze benaderingen.

Cortisolniveaus meten

Cortisolspiegels in het lichaam kunnen worden gemeten met urine- en bloedtesten.

  • Urinetests: Bij cortisol urinetesten wordt een 24-uurs urinemonster verzameld, dat vervolgens wordt geanalyseerd om de totale hoeveelheid uitgescheiden cortisol te meten. Deze test evalueert de cortisolproductie over een langere periode en helpt de totale cortisolproductie te beoordelen.
  • Bloedtesten: deze testen zijn een andere methode om het cortisolniveau te meten. Bij de ochtendmeting van het cortisolniveau wordt een bloedmonster genomen wanneer het cortisolniveau meestal het hoogst is. Deze test kan helpen bij het diagnosticeren van aandoeningen zoals het syndroom van Cushing of bijnierinsufficiëntie.
  • Suppressietests: De dexamethason suppressietest is een ander bloedonderzoek dat evalueert hoe het lichaam reageert op het synthetische corticosteroïde dexamethason. Het helpt bij het onderscheiden van oorzaken van cortisolstoornissen.

Cortisol urine- en bloedtesten zijn waardevolle hulpmiddelen voor het diagnosticeren en controleren van stoornissen in de cortisolproductie en -regulatie.

Ze geven belangrijke informatie over cortisolniveaus, wat zorgverleners helpt bij het bepalen van de juiste behandelingsaanpak en het evalueren van de doeltreffendheid van interventies.

Veelgestelde vragen over Cortisol

Wat zijn de effecten van chronische stress op het cortisolniveau?

Chronische stress kan leiden tot verhoogde cortisolniveaus in het lichaam.

Wanneer het lichaam een bedreiging waarneemt of langdurige stresssituaties ervaart, geeft de hypothalamus in de hersenen corticotropine-releasing hormoon (CRH) af, dat de hypofyse stimuleert om adrenocorticotroop hormoon (ACTH) af te geven.

ACTH stimuleert op zijn beurt de bijnieren om cortisol vrij te geven. Bij chronische stress kan dit proces ontregeld raken, wat resulteert in chronisch hoge cortisolniveaus, die schadelijke effecten kunnen hebben op verschillende orgaansystemen in het lichaam.

Wat zijn de meest voorkomende aandoeningen die in verband worden gebracht met cortisolproductie?

Aandoeningen die in verband worden gebracht met cortisolproductie zijn onder andere:

  • Bijnierinsufficiëntie
  • Syndroom van Cushing,
  • Hypofysetumoren die de ACTH-productie beïnvloeden.

Bij bijnierinsufficiëntie is de cortisolproductie onvoldoende, terwijl bij het syndroom van Cushing de cortisolproductie overmatig is. Hypofysetumoren kunnen de ACTH-productie verhogen of verlagen, wat resulteert in abnormale cortisolniveaus.

Referenties

Fysiologie, Cortisol - StatPearls

Cortisol - ScienceDirect

Stress en de HPA-as - PMC

Cortisoleffecten op lichaamsgewicht, bloeddruk en cholesterol bij de algemene bevolking - AHA

Ziekte van Cushing / syndroom van Cushing - OHSU

Chronische stress, cortisoldysfunctie en pijn: een psychoneuroendocriene reden voor stressmanagement bij pijnrevalidatie - PMC

Ziekte van Addison - Mayo Clinic

Disclaimer

De inhoud van dit artikel is uitsluitend bedoeld voor informatieve doeleinden en is niet bedoeld ter vervanging van professioneel medisch advies, diagnose of behandeling. Het wordt altijd aanbevolen om een gekwalificeerde zorgverlener te raadplegen voordat u veranderingen aanbrengt in uw gezondheid of als u vragen of zorgen hebt over uw gezondheid. Anahana is niet aansprakelijk voor fouten, weglatingen of gevolgen die kunnen voortvloeien uit het gebruik van de verstrekte informatie.

Hormonen

17 min read

Hormonen

Hormonen zijn chemische boodschappers die door klieren en weefsels in het lichaam worden geproduceerd en die fysiologische processen reguleren en...

Adrenaline

12 min read

Adrenaline

Adrenaline, ook bekend als epinefrine, is een hormoon en neurotransmitter die door de bijnieren wordt afgegeven als reactie op stress of gevaar....

Symptomen hormonale disbalans

10 min read

Symptomen hormonale disbalans

Hormonale onbalans is een aandoening die optreedt wanneer het lichaam te veel of te weinig van een bepaald hormoon produceert. Het kan verschillende...

Slapeloosheid

11 min read

Slapeloosheid

Slapeloosheid of slaaptekort kan ongelooflijk lastig zijn en resulteren in concentratieproblemen, geheugenveranderingen en een verhoogde vermoeidheid...

Slaap Traagheid

8 min read

Slaap Traagheid

Consequent in slaap vallen nadat de wekker is afgegaan, moeite om uit bed te komen en langdurige sufheid? Dat klinkt als slaapinertie. Traagheid is...

Helder dromen

7 min read

Helder dromen

Leer meer over het fenomeen lucide dromen, de mechanismen, voordelen, risico's en strategieën om lucide dromen op te wekken en train je geest om de...